Von og venleik

Er det vits i å tru på håpet? Thomas Möller, presteson og ­agnostikar, meiner det.

Tekst: Dagfinn Skrede, Barnekardiologisk avdeling, Rikshospitalet

Thomas Möller

Byrjinga på intervjuet kunne knapt blitt meir prosaisk: Etter å ha forstyrra fire-fem pasientkonsultasjonar, finn den utsende medarbeidaren frå Born i bilete-redaksjonen endeleg eit ledig poliklinikkrom med nokre slitne kontorstolar og ein PC som ikkje vil slå seg på. Thomas Möller – leiar i Norsk barnelegeforening og nybakt bestefar – kjem etter, rett frå eit møte. Han er kledd i svart dongeribukse og ditto skjorte, og minner i grunn litt om Bjørn Eidsvåg der han, umiddelbart etter fyrste spørsmål, legg det prosaiske frå seg og går i ­refleksjonsmodus: 

Kva er håp?

Framtida er uviss. Håp er å vere trygg på at framtida kan vere godarta – meir godarta enn det ein sjølv og dei rundt ein forventar. Eller sagt på eit anna vis: Det er ei positiv forventning til det som kjem, uavhengig av om du håpar med god grunn eller mot alle odds. 

Sjølv om barnelegelivet er fullt av små og store lyspunkt, er det ikkje mykje tvil om at mange av dei vi møter går mot ei brokete framtid. Mange born med alvorleg autisme, som det støtt vert fleire av, vil ha store vanskar i vaksenlivet. Hjå dei som overlever alvorlege diagnosar som kreft eller medfødd hjartefeil, kan seinskadar eller psykisk komorbiditet kaste ein skugge over kvardagen. Lista er lang. Er det då rimeleg å likevel ha håp om ei god framtid?

Eit gamalt uttrykk seier at von er vaken manns draum. Er det vits i å håpe mot alle odds?

Mi innstilling vart endra etter å ha arbeidd med vaksne med medfødd hjartefeil. Då møtte eg unge menneske som levde med store avgrensingar, men som likevel utstrålte positivitet og som hadde det fint. Det tenkjer eg på når eg møter born med ei vanskeleg prognose – kanskje kan dei kome dit at livet faktisk er bra, trass alt? Slik blir håpet til ei livshaldning, lausrive frå tru og religion. 

Dette må vi få høyre meir om. Men fyrst: I alt drøset må ein ikkje gløyme det denne spalta eigentleg handlar om, nemleg biletkunst. Overredaktør Engen har nemleg forordna ein refleksjon over von i kunsten saman med Thomas Möller. Etter intense diskusjonar internt i Born i bilete-redaksjonen vart det bestemt at intervjuobjektet skulle få velje bilete, og Möller fann altså dette: Sankt Lukas lækjer det hydrope barnet. 

Kvifor har du, barnekardiolog med spesialkompetanse på hjartesvikt, valt akkurat dette biletet?

Eg googla aktuelle målarstykke, og Google sin KI kunne fortelje meg at dette kanskje var den fyrste framstillinga av eit sjukt barn. At diagnosen faktisk er hjartesvikt, var reint tilfeldig. 

Tilfeldig? Neppe. Heldigvis for Möller fokuserer denne spalta mindre på kritisk journalistikk og meir på nysgjerrig utforsking av kunsten. Biletet vi tek for oss i dag vart måla av den ikkje ukjende, men heller ikkje vidgjetne italienske barokkmålaren Giovanni Lanfranco (1582–1647). Han var læresvein av dei meir kjende Carracci-brørne, som la grunnlaget for den barokke målarstilen i Italia saman med m.a. Caravaggio – ein gamal kjenning av trufaste Paidos-lesarar. Motivet, skal vi tru tittelen, er ei kvinne som viser eit hjartesjukt barn til Sankt Lukas. At barnet er hjartesjukt kan ein god klinikar slå fast utifrå den gustne, grå hudfargen og den spente buken som verkar å vere full av ascites. Dei av oss med eit meir sløra klinisk blikk kan jukse og sjå på tittelen, der barnet er skildra som idropico, altså hydropt. Dette ordet finn vi att i bibelverset der Jesus på sjølvaste sabbaten lækjer ein mann med hjartesvikt – på bibelnorsk vatersott – som i den originale greske teksten vert omtalt som hydrópikos. Og kvar finn vi denne teksten? Jau, sjølvsagt i evangeliet etter Lukas (Lukas 14:2) – mannen som i Pauli brev til Kolossarane (4:14) vert omtala som medicus carissimus – den kjære legen. Tilfeldig? Neppe. 

Kva ser du i dette biletet?

Det fyrste som møter meg er det skeptiske blikket barnet kastar på legen. Dette barnet har ikkje særskilt høge forventningar til det som skal skje. Det kan eg kjenne meg att i: Kva for eit barn håpar vel på noko godt når det går inn på eit legekontor fullt av framande folk og truande utstyr?

Lanfranco, Giovanni: San Luca guarisce il bambino idropico. Olje på lerret. 124×178 cm. Galleria Nazionale di Arte Antica, Roma.

Og vidare?

Vidare blir eg trekt vidare inn i ein trekant av blikk og forventningar. Mora peikar på barnet  – som om det skulle vere naudsynt å presisere kven pasienten er? – medan ho ser håpefullt på legen. Legen, derimot, ser oppover mot høgare makter, og i blikket hans sporar eg ein viss skepsis. Han er ikkje overtydd om at dette kjem til å gå bra. Samstundes held han i det sjuke barnet med handa si, og palperer pulsen, som dei gode klinikarane gjorde også den gongen. Og då er trekanten slutta. 

Forventningar, håp, eit dramatisk samspel mellom tre karakterar – kanskje er det meir enn hjartesvikt å finne i dette biletet. Thomas Möller held fram:

Så utvidar narrativet i biletet seg. Legekontoret er enkelt innreidd med ei bok av Hippokrates og eit nokså enkelt måleri av Jomfru Maria. Det er som om legen har valet mellom desse to: teknikken eller trua. Slik er det vel for oss òg. Vi kan velje mellom dei mjuke, relasjonelle verdiane og det tekniske og vitskapelege. Kanskje overser vi dette valet for ofte, og gløymer at vi kan velje Maria?

Er du sjølv religiøs?

Biografisk er eg ein agnostisk spire av ein familie gjennomsett av prestar. Men når ein gjennom eit langt liv møter menneske frå andre religionar, så ser ein at det må vere noko som foreiner mennesket i trang til det gode og til kjærleiken – i motsetnad til det onde som skil oss frå kvarandre. Slik er det også med vona: Ho er allmenn­menneskeleg. Eg er altså ikkje religiøs, men tvilar ikkje på andre menneske si evne til å håpe, å tru og ha kjærleik. 

Tre kjenneteikn på eit barokkmåleri

Vi må attende til mora. Mellom henne og Maria-portrettet nedst til høgre går det ei implisitt, diagonal linje. Slike diagonale linjer er viktige i det barokke måleriet, og kan vere ein nøkkel til korleis biletet skal lesast. Den barokke diagonalen går frå venstre til høgre – i dette tilfellet frå mora til Jomfru Maria. Kva betyr Jomfru Maria for denne mora? Ho kan sjølvsagt vere eit trøystande bilete på nåde og frelse, men ho kan like gjerne tolkast som eit varsel om at barnets prognose er dårleg – for Maria, mater dolorosa, er også mora som miste barnet sitt og har blitt ståande, særskilt i musikk og visuell kunst, som symbol for tap og sorg. Identifikasjonen mellom mora og Maria vert endå sterkare når vi ser kor like dei to er reint målarteknisk: Begge andleta er enkle og fattige på detaljar, Maria-portrettet i så stor grad at det nesten verkar barnsleg og parodisk. Er dette skjult sjølvkritikk frå Lanfranco si side? Ein lengt vekk frå den detaljrike barokken og tilbake til det enkle og reine i dei religiøse måleria frå tidleg renessanse?

Og no til sjølvaste tittelkarakteren, Sankt Lukas, som også er skytshelgen for kunstnarane og som i følgje tradisjonen skal ha vore den fyrste ikonmålaren. Han sit trygt plassert på det gylne snitt i biletet, med eit opplyst og detaljrikt andlet som sug blikket til sjåaren mot seg. Arbeidstøyet hans er heller ikkje vondt å kvile auga på: Dei lette, delikate tekstilane ligg ekstravagant drapert rundt legen, omlag som noko Jan ­Thomas ville gått med om han var Nerdrum-elev. ­Fargevalet, med lyseblått, lyseraudt og napoligult som ­forsterkar kvarandre, er lege artis og ein anakronist ville ha mistenkt Lanfranco for å kunne sin Goethe. 

Helgenlækjaren er altså ein mann i sekstiåra med et rikt skjegg, ein edel gråstenk i håret og eit blikk mot det høgare. Minner det oss om nokon? Om ein byter ut barokke gevantar med svarte jeans og skjorte, kjem det fram ein slåande likskap mellom intervjuobjekt og motiv. 

Kva tek du med deg frå dette biletet, Thomas?

Eg identifiserer meg med behandlaren og det krysspresset han står i: På den eine sida dikotomien mellom Hippokrates og Maria, altså mellom dei instrumentelle og dei åndelege sidene av yrkesutøvelsen. På den andre sida triangelet mor, barn og lege. Mora som håpar, barnet som fryktar og legen som både skal lækje og trøyste. Dette kompliserte samspelet må vi ikkje gløyme. 

Takk til Halvard Hiis for korrekturlesing.